W założeniu psychoanalizy, główną przyczyną powstawania objawów nerwicowych u człowieka jest nieświadome wspomnienie, z którym ściśle związane są emocje, powstałe w sytuacji traumatycznej.
Świadome "ja" nie akceptuje tego wspomnienia i nie pozwala na odpowiednie odreagowanie emocji, które się z nim wiążą, dlatego znajdują one ujście w zaburzeniach neurotycznych. Psychoanaliza została zapoczątkowana przez Sigmunda Freuda i jest tzw. "psychologią głębi". Po stworzeniu teorii powstawania zaburzeń psychicznych, ich diagnozy oraz leczenia, Fredu poddawał tezy psychoanalizy wielu modyfikacjom, które były spowodowane nowymi doświadczeniami.
Psychoanaliza, odnosi się do zbioru teroii Freuda, które stanowią:
- świadomość, przedświadomość i nieświadomość
- "id", "ego" i "superego"
- dwie zasady procesu psychicznego
- teoria popędów
- teoria traumatyczna
- nieświadomość a nerwica
Psychoanaliza uznawana jest jako kierunek psychologii głębi i metoda psychoterapii. W trakcie terapii psychoanalizy pacjent przyjmuje pozycję leżącą, natomiast terapeuta siedzi na fotelu za jego głową. Taka pozycja pomaga wywołać u pacjenta stan regresji, czyli przeniesienia się do przeżyć, które miały miejsce w dawnych czasach, a które prawdopodobnie pacjent wyparł ze swojej podświadomości. Terapeuta przyjmuje formę "neutralną", nie odkrywając swojej osoby przed pacjentem, natomiast pozwala mu domyślać się swojej osobowości, dzięki czemu tworzy przeniesienie. Przeniesienie w psychoanalizie ma bardzo duże znaczenie. Powoduje, że pacjent rzutuje na terapeutę swoje nieświadome myśli, wyobrażenia oraz emocje, tworząc tak zwaną "fantazję przeniesieniową". Oddziałuje na niego, przez co terapeuta "przenosi na siebie" cierpienie pacjenta, jego fantazje, przeżywa wraz z nim jego konflikt psychiczny. Treścią tej fantazji może być to, że pacjent na przykład dostrzega w terapeucie swego ojca i tak też go traktuje, przenosząc na niego uczucia, jakie ma względem ojca. Tym samym powstaje w trakcie terapii powiązanie odpowiadające pierwotnemu związkowi infantylnemu – zjawisko to Freud określił mianem nerwicy przeniesieniowej. Pozwala to pacjentowi na ponowne przeżycie wypartych z podświadomości treści, które podświadomie mogły stać się przyczyną nerwicy i lęków pacjenta. Terapeuta, na podstawie obserwacji postrzegania go przez pacjenta, wyciąga wnioski dotyczące jego osobowości.
Podczas terapii zadaniem terapeuty jest zadawanie pytań, analizowanie wypowiedzi pacjenta oraz interweniowanie, natomiast pacjenta – mówienie. Jak najwięcej, na dowolny temat, bez zastanawiania się, czy są to słowa logiczne, czy nie. Psychoterapeuta interpretuje różne zjawiska: opór, fantazje, skojarzenia i wspomnienia, a także zachowania pacjenta podczas przeniesienia i przeciwprzeniesienia. Celem psychoanalizy jest zmiana struktury charakteru pacjenta oraz redukcja obron patologicznych. Pacjent podczas seansu ma na celu poznanie i zrozumienie samego siebie. Musi być on jednak względnie dojrzały osobowościowo, być gotowym na przejście przeżytych traum po raz ponowny. Przede wszystkim liczą się chęci prowadzenia dialogu z psychoterapeutą, ponieważ jest to podstawa udanego seansu.
